Optional themes giúp học sinh hiểu tri thức trong bối cảnh thực tế, nơi công nghệ, ngôn ngữ, chính trị, tôn giáo… ảnh hưởng trực tiếp đến thế giới quanh ta.

Bài này chúng tôi tập trung vào 2 chủ đề được sử dụng nhiều nhất trên toàn cầu:

Knowledge & Technology
Knowledge & Language

PHẦN A – KNOWLEDGE & TECHNOLOGY

1. Vì sao công nghệ là chủ đề quan trọng?

Công nghệ số đang thay đổi:

• cách chúng ta tiếp cận thông tin
• cách chúng ta tạo ra tri thức
• cách chúng ta tương tác xã hội

Tri thức ngày nay không chỉ “được con người tạo ra”, mà còn được thu thập, sắp xếp, gợi ý và ưu tiên bởi máy móc.

Điều này đặt ra câu hỏi TOK rất lớn:

 Máy móc có thể “biết” không?
Công nghệ giúp ta hiểu thế giới tốt hơn hay làm ta thiên lệch hơn?

2. Các vấn đề trọng tâm trong Knowledge & Technology

* Thuật toán và định kiến (bias)

Thuật toán của TikTok, YouTube, Facebook tạo ra:

• bong bóng thông tin (echo chamber)
• cá nhân hóa quá mức
• củng cố thiên kiến sẵn có

Câu hỏi TOK:
Nếu tri thức tôi nhận được bị thuật toán điều khiển, tôi còn đang “tự biết” nữa không?

* Công nghệ và bằng chứng

AI có thể:

• tạo deepfake
• tạo dữ liệu giả
• xử lý big data vượt khả năng con người

Điều này thách thức khái niệm “bằng chứng đáng tin cậy”.

* Sở hữu tri thức (Knowledge ownership)

Tri thức do AI tạo ra thuộc về ai?
– Người dùng?
– Công ty sở hữu mô hình?
– Hay là tri thức không có chủ?

* Khả năng máy móc “biết”

Các câu hỏi chuẩn TOK:

• Machine learning có “hiểu” hay chỉ “tính toán”?
• Máy có thể có perspective không?
• Tri thức không có ý thức có được xem là tri thức không?

3. Hoạt động gợi ý

• Phân tích thuật toán TikTok: “Tại sao trang For You của mỗi người khác nhau?”
• Xem một video deepfake – thảo luận: “Đâu là bằng chứng thật?”
• So sánh hai kết quả tìm kiếm Google với hai tài khoản khác nhau.

PHẦN B – KNOWLEDGE & LANGUAGE

1. Ngôn ngữ ảnh hưởng tri thức như thế nào?

Ngôn ngữ là phương tiện chính để truyền đạt tri thức, nhưng ngôn ngữ không phải công cụ trung tính, mà mang theo:

• văn hóa
• góc nhìn
• ẩn dụ
• giá trị
• quyền lực

Ví dụ:

• Một từ trong tiếng Anh có thể không có từ tương đương trong tiếng Việt (vượt quá dịch thuật).
• Trong khoa học, thuật ngữ quyết định cách hiểu (“gene expression”, “immune escape”).
• Trong chính trị, từ ngữ định hướng cảm xúc người nghe (“giải phóng” vs “xâm lược”, “tự do” vs “vô kỷ luật”).

2. Các vấn đề trọng tâm trong Knowledge & Language

* Ngôn ngữ định hình suy nghĩ

Lý thuyết Sapir-Whorf gợi mở:
Ngôn ngữ ảnh hưởng cách ta nhận thức thế giới.

Ví dụ:
Người Inuit có nhiều từ chỉ “tuyết” → tri thức về tuyết chi tiết hơn.

* Diễn giải & ý nghĩa

Không phải từ nào cũng truyền tải cùng một nghĩa trong mọi bối cảnh.

Câu hỏi TOK:
Liệu bản dịch có bao giờ truyền tải hết tri thức gốc?

* Ngôn ngữ và quyền lực

Ngôn ngữ có thể được dùng để:

• thuyết phục
• thao túng
• kiểm soát dư luận
• tạo diễn ngôn thống trị

Ví dụ:

• Media framing: “người nhập cư” vs “lao động nước ngoài”.
• Ngôn ngữ trong chính trị: “ổn định”, “chống phá”, “diễn biến hòa bình”.

* Mất ngôn ngữ = mất tri thức

Khi một ngôn ngữ bị tuyệt chủng thì:

• tri thức văn hoá
• tri thức sinh thái địa phương
• tri thức truyền miệng

… cũng biến mất theo.

3. Hoạt động gợi ý

• Dịch 1 câu thơ sang 2 thứ tiếng → so sánh ý nghĩa.
• Phân tích một bài quảng cáo → ngôn ngữ định hình cảm xúc ra sao?
• So sánh 2 bài báo về cùng một sự kiện → từ ngữ có dẫn đến định kiến không?

Bạn muốn Sarah Education hỗ trợ chọn đề tài TOK phù hợp? Hãy inbox ngay để được hướng dẫn từ đội ngũ chuyên gia của chúng tôi!